Fundament
Positieve psychologie, eerlijk gemeten
In 1998 lanceerde Martin Seligman een discipline die niet alleen naar ziekte keek, maar naar wat het leven de moeite waard maakt. Een kwart eeuw later is het beeld genuanceerd.
De vijf bouwstenen: PERMA
Seligmans PERMA-model beschrijft vijf pijlers van welbevinden: Positive emotion, Engagement, Relationships, Meaning en Accomplishment. Belangrijk detail: Seligman zelf noemde het "a framework for, and not a theory of wellbeing". Het is een handig taalgereedschap, geen bewezen mechanisme.
Latere validatiestudies (Butler & Kern, 2016) laten zien dat PERMA sterk correleert met eerdere welbevindenschalen, maar dat de vijf factoren empirisch moeilijk te scheiden zijn. In de praktijk meten we vooral één ding: algemene levenstevredenheid.
Subjectief welbevinden
Ed Diener introduceerde in 1984 het begrip subjective wellbeing (SWB), opgebouwd uit drie componenten: levensvoldoening, positief affect en negatief affect. Deze driedeling vormt vandaag nog steeds de basis van vrijwel al het internationale geluksonderzoek, inclusief het World Happiness Report.
Naast SWB bestaat het meer eudaimonische spoor. Carol Ryff onderscheidt zes dimensies: zelfacceptatie, positieve relaties, autonomie, meesterschap, doel in het leven en persoonlijke groei. Deci en Ryans self-determination theory voegt daar drie basisbehoeften aan toe: autonomie, competentie en verbondenheid.
Flow en broaden-and-build
Csikszentmihalyi's flow beschrijft de volledige opgang in een activiteit waarin vaardigheid en uitdaging in balans zijn. Barbara Fredricksons broaden-and-build-theorie voorspelt dat positieve emoties het denkkader verbreden en op termijn duurzame hulpbronnen opbouwen (relaties, veerkracht, kennis).
Set-point en hedonische adaptatie
Grote levensgebeurtenissen (een promotie, een scheiding, zelfs een dwarslaesie) verschuiven je geluksniveau slechts tijdelijk. Onderzoek van Lucas et al. (2003) op basis van het Duitse SOEP-panel toont dat mensen na een paar jaar grotendeels terugkeren naar hun set-point. Belangrijke uitzondering: werkloosheid heeft een blijvend negatief effect.
De WEIRD-kritiek
Vrijwel al het klassieke geluksonderzoek is uitgevoerd in Western, Educated, Industrialised, Rich, Democratic samenlevingen. Henrich, Heine en Norenzayan (2010) waarschuwden dat we deze steekproef ten onrechte als universeel behandelen. Concepten als "levenstevredenheid" laden anders in collectivistische culturen.